The Gate - Şubat 2001

Efes'te 'muglak' Bir Filozof

Perslerin Anadolu'nun bati kiyisindaki halklara korkulu günler yasattigi zamanlarda, I.Ö. 6. yüzyilda, Efes'te (Ephesos) yasam gittikce zorlasiyordu. Tam bu asamada, sehrin yoneticisinin olüm haberi duyuldu. Boyle kritik bir donemde gozler, olen yoneticinin iki oglundan büyügüne cevrildi. Gelenege ve halkin arzusuna bakilirsa onun babasinin yerine gecmesi gerekiyordu. Ancak herkesi sasirtan bir olay oldu: Agabey bu gorevi üstlenmeyerek insanlarla iliskisini kesti ve dünyadan elini etegini cekti. Zaten oteden beri onda olagandisi bir hal oldugu belliydi. Topraga ve günese dalgin dalgin bakarak derin düsüncelere daliyordu. Onun adi Herakleitos idi. Sonradan dünyanin en büyük düsünürlerinden biri olacagini kim bilebilirdi ki?

Ayni nehre iki kez girilmez!

Efes'te dolasirken, ozellikle de hava cok sicak degilse ve aksam üzeriyse, Herakleitos'un neden politika gibi bir alandan uzak durdugunu anlamak zor degil. Politikacilari sürekli elestiriyordu. Zaman zaman yonetimden birileri, ondan politika, kanun ve kurallar konusunda yardim istemis ama o, Artemis Tapinagi'na gidip cocuklarla 'asik' oyunu oynamayi tercih etmisti. Ona gore bu, devlet yonetiminden cok daha asil bir davranisti. Herakleitos her seyin olusum halinde oldugunu ve hicbir seyin durmadigini belirtiyor ve varolan seyleri bir nehir akisina benzeterek ayni nehire iki kez girilemeyecegini soylüyordu. Herhangi bir insan herhangi bir nehire iki kere giremez cünkü insan degismistir. Girse de ayni nehir olamaz cünkü nehrin suyu degismistir: 'Durmadan devinir. Hic durmaz. Hep akar.'

Herakleitos, calismalarinin zor anlasilir olmasi nedeniyle felsefe tarihinde 'muglak' filozof olarak bilinir. Yasami boyunca tek bir kitap yazdi. Kitabin adi, 'Doga Üzerine'. Ancak, üst düzey insanlarin anlayabilmesi ve avamin kücümsememesi icin kitabi kasten muglak bir tarzda yazip Artemis Tapinagi'na sundugu düsünülür. Bugün, tapinak da cok degismis durumda, tipki Herakleitos'un düsündügü gibi. Liman Caddesi'nde yürürken, yüzlerce yil boyunca o yollardan gecmis arabalarin, insanlarin taslari nasil asindirdigini, nasil iz biraktiklarini, degistirdiklerini gormek ve kendi ayak izinizin de bu degisime katkida bulundugunu hissetmek insana garip bir zamansizlik duygusu verir. Herakleitos karsitlar arasindaki bagintinin üzerinde cok durmus. Örnegin saglik ve hastalik, iyi ve kotü, sicak ve soguk gibi karsitlar benzer bicimde birbirlerine bagli. 'Deniz hem yararli (baliklar icin) hem zararli (insanlar icin) sayilabilir', Inis ve cikislariyla yol bir ve aynidir1, 'Yanlis olmadan dogru ' olamaz.'Herakleitos, daglarda bitki ve otlarla beslenme sonucunda vücudunda su toplanmasi olustugu icin bir gün sehre inmis ve doktorlara bir bilmece sormustu.

Bu bilmece, doktorlarin yagmurlu havada kuraklik yaratip yaratamayacaklarina iliskindi. Doktorlarin soruyu anlamamalari üzerine Herakleitos, kendini bir ahirda hayvan gübresinin icine gomdü. Boylece, gübrenin isisi sayesinde vücudunda toplanan suyun buharlasacagini düsündü. Ne yazik ki boyle olmadi. Ask Evi'ne kac kere ugradi bilinmez, Herakleitos altmis yasindayken oldü.

Herakleitos'in Kenti: Efes

Herakleitos'un kenti olusunun yanisira Efes, dünyanin en güzel antik kentlerinden biri. Eski caglarda Kücük Menderes Nehri'nin agzindaki elverisli konumu Efes'i onde gelen bir ticaret kenti yapmis. Ilkin Kybele'ye, sonra Artemis'e ve son olarak da Meryem Ana'nin simgeledigi kadin tanricaya tapinmak icin binlerce haciyi hâlâ ceken bir kült merkezidir Efes. Günümüzde Efes bolgesinde gorülmeye deger yerler asagidaki gibi siralanabilir:

• Incil yazari Aziz Yuhanna Bazilikasi,
• Dünyanin yedi harikasindan biri olarak anilan Artemis Tapinagi,
• Roma Katolik Kilisesi'ne ait bir ibadet yeri olarak ilan edilmis olan Meryemana'nin Evi,
• Selcuk'ta Efes Müzesi,
• Efes oren yerinde ise Agora, Odeion, Prytaneion (belediye binasi), Hamamlar, Memmius Aniti, Domiti-anus Tapinagi, Traianus Çesmesi, Hadrianus Tapinagi, Tuvaletler, Ask Evi, Celsus Kütüphanesi, Mermer Cadde, Büyük Tiyatro ve Liman Caddesi gezilmeli.

Nasil gidilir?

Izmir'den 75 kilometre uzakliktaki Selcuk'a yarim saatte bir tasit var. Oradan da Efes'e minibüs bulmak kolay. Otomobille giderseniz üst kapiya kadar aracla ulasma sansiniz da olur.

Nerede kalinir?

Efes'te kalabileceginiz bir yer yok. Selcuk'a bagli Sirince'de, Kusdasi'nda ve Izmir'de konaklayabileceginiz yerler var. Selcuk'a 8 km uzakliktaki Sirince'de, Nisanyan Evleri ikiser odali koy evlerinden olusuyor.Kusadasi Efes'e 15 km uzaklikta oldugu icin konaklamada tercih ediliyor.

Aklinizda bulunsun

• Bolgedeki oren yerini gezmek icin en az bir gün ayirmaniz gerekir.
• Efes Müzesi Tel: 0232-892 60 10.
• Sirince'nin sarabini ve gozlemesini mutlaka tadin.
• Viyana Ephesos Müzesi'nde Efes'e ait eserlerin cogunu bulabilirsiniz.
• Conde Nast Traveller'in yaptigi ankete gore, Efes dünyada gezilecek yerler arasinda 2. sirada yer aliyor.